Bezield Verband Utrecht

Een stimulerende website voor bezielde geloofsgemeenschappen

Doorzoek BVU

Samenvatting brief Congregatie over ontoereikende argumenten bij fusie en kerksluiting

Uittreksel uit een recente publicatie (30 april 2013) van de Congregatie voor de Clerus over reorganisatie van parochies en het aan de eredienst onttrekken, sluiten of verkopen van kerkgebouwen

Zie voor de volledige brief: Brief Congregatie voor de Clerus van 30 april 2013

(Deze publicatie bevat ook de meest recente jurisprudentie van het allerhoogste rechtsorgaan van de RK-kerk, de Signatura Apostolica)

De brief opent met het uitspreken van waardering voor de zorgvuldigheid en de pastorale nauwgezetheid waarmee bisschoppen de reorganisatie van parochies en het sluiten van kerken betrachten. Maar zij spreekt haar zorg uit over de problemen die desondanks in de afgelopen jaren op dit terrein zijn ontstaan, zowel voor de bisschoppen als voor de gelovigen. De brief, en vooral de bijlage, geven een duidelijk overzicht van voorwaarden en te volgen procedures bij parochiereorganisaties (zoals fusie van parochies) en kerksluitingen. En wat nog belangrijker is, er wordt een opsomming gegeven van ontoereikende argumenten van de kant van de bisschoppen.

Bij het bepalen van de vereiste “voldoende reden” zoals bij parochie reorganisatie, of van “zwaarwichtige reden” bij het sluiten van een kerk, moet in beide situaties elk geval op zichzelf worden beoordeeld. Hoewel de bisschop de nood of behoefte van omliggende parochies of ook van het diocees in totaliteit mee mag wegen, moet hij zijn decreet altijd baseren op een motief dat specifiek van toepassing is op de betreffende individuele parochie cq. kerk.

Opmerking: in veel gevallen van gedwongen fusie of kerksluiting gebruiken onze bisschoppen algemene argumenten en geen specifieke voor de betreffende parochie of kerk! Dat is juist de reden waarom er zo vaak grote verontwaardiging ontstaat. Parochianen krijgen vaak het gevoel dat hun gemeenschap of kerkgebouw ten onrechte opgeofferd wordt aan het belang van de totale fusieparochie of het bisdom.

Reorganisatie van een parochie
Wat de reorganisatie van een parochie betreft, kan het gaan om een samenvoeging, overname, splitsing of opheffing (deze laatste komt zelden voor).

Volgens ecclesiastische jurisprudentie dient de belangrijkste motivatie voor reorganisatie van een parochie te zijn de zorg voor het zielenheil van de betrokken gelovigen en pas dan als het zielenheil van de betreffende gelovigen dit vereist.

Uit de jurisprudentie blijkt verder dat bij het opheffen van een parochie door samenvoeging in een nieuw opgerichte parochie (de gangbare praktijk in de Nederlandse kerkprovincie van de afgelopen jaren) de diocesane bisschop bij het nemen van een dergelijke beslissing het belang van het totale diocees in overweging kan of zelfs moet nemen. Echter, het motief voor het reorganiseren (ofwel fuseren) van een bepaalde parochie moet betrekking hebben op die parochie. Algemene of diocesane motivaties alleen vormen geen legitieme rechtvaardiging voor de fusie van een specifieke parochie.

Het sluiten, of onttrekken aan de eredienst, van kerkgebouwen
Onder kerk wordt verstaan elk gewijd gebouw, onafhankelijk wie eigenaar is of hoe het genoemd word (kerk, kapel, gebedsruimte), bestemd voor de eredienst, waar gelovigen het recht van toegang hebben voor het uitoefenen van hun eredienst, met name publieke eredienst.

Kerkgebouwen mogen alleen in het uiterste geval (= “zwaarwichtige reden”) aan de eredienst worden onttrokken. Het permanent sluiten van een kerk, zelfs zonder dat overdracht of overgang naar profaan gebruik wordt overwogen, is juridisch hetzelfde als het onttrekken aan de eredienst.

Om de zwaarwichtige reden vast te stellen, dient elk geval individueel te worden beoordeeld, onder afweging van de totale context van de situatie. In sommige gevallen kan de zwaarte van de reden alleen voortkomen uit een combinatie van redenen, die elk op zich onvoldoende zijn, maar tezamen de ernst van de situatie aangeven.

Als het financiële overwegingen betreft, dient het te gaan om de juridische eigenaar -meestal de parochie- die daar verantwoordelijk voor is (dus niet van het bisdom). Aangetoond dient te worden dat er gezocht is naar alternatieve geldbronnen of mogelijkheden, en om welke reden deze niet adequaat zijn bevonden.

Opmerking: er is een reeks van recente voorbeelden van aangekondigde kerksluitingen, waarbij door de betreffende lokale gemeenschap of gelovigen aangedragen alternatieven (financiële acties, beschikbare particuliere fondsen, het opkopen van het kerkgebouw door een van de parochianen) door de bisschop (cq. het parochiebestuur) zonder discussie ter zijde worden gelegd en het besluit tot sluiting - en dus opheffing van de betreffende gemeenschap- wordt doorgezet.

Ontoereikende argumenten
Omdat kerken gewijde plaatsen kunnen blijven, zelfs als ze maar beperkt of zelden gebruikt worden, wijst de jurisprudentie uit dat de volgende redenen op zichzelf niet een “zwaarwichtige reden” tot sluiting vormen.

  1. Een algemeen plan van het diocees om het aantal kerken terug te brengen
  2. De kerk is niet langer nodig
  3. De parochie is opgeheven
  4. Het aantal parochianen is teruggelopen
  5. Sluiting zal niet ten koste gaan van het zielenheil van de gelovigen
  6. Het streven om de eenheid van de parochie te bevorderen
  7. Een potentiële toekomstige aanleiding, die in werkelijkheid nog niet heeft plaatsgevonden

Opmerking: Het lijkt er op dat de Congregatie van de Clerus hier een opsomming geeft van (ontoereikende) argumenten die de Nederlandse bisschoppen regelmatig gebruiken om een voorgenomen kerksluiting te motiveren!

Als laatste wijzen we op enkele opmerkingen in de bijlage over de procedure van het tot stand komen van een decreet tot kerksluiting.

-      Voor zover mogelijk dient de bisschop de betrokkenen te horen van wie de rechten geschaad kunnen worden

-      De consultatie van de priesterraad, noodzakelijk voor een rechtsgeldig besluit, die vooraf van alle relevante informatie moet worden voorzien, met alle argumenten voor en tegen elke afzonderlijke sluiting, moet oprecht (genuine) zijn.

-      Voorts moet het de instemming bevatten van diegenen die legitieme rechten claimen op het gebouw

-      Er dient geverifieerd te zijn dat het zielenheil van de betrokkenen niet geschaad wordt.

Opmerking: In de procedure om te komen tot kerksluiting communiceert de bisschop meestal uitsluitend met de betreffende (fusie)pastoor en het centraal parochiebestuur. Regelmatig blijkt er een diep verschil van inzicht te bestaan tussen het centrale parochiebestuur en de gedupeerde lokale gemeenschappen. Ons zijn geen voorbeelden bekend, waarin gelovigen van een lokale gemeenschap vooraf en formeel door het parochiebestuur geconsulteerd zijn. Een bijeenkomst waarin het reeds genomen besluit tot sluiting aan de betreffende gemeenschap wordt medegedeeld (wat regelmatig blijkt voor te komen), maakt weinig kans om als zodanig te worden erkend.

Slotopmerking: Per saldo betekent het voorafgaande dat een lokale gemeenschap die bezwaar aantekent bij de bisschop en, na afwijzing daarvan beroep aantekent bij het Vaticaan, tegen het sluiten van hun kerk, zowel procedureel als inhoudelijk over onverwacht sterke argumenten lijkt te beschikken.

Bron:
Offical Documents of the Holy See:
“Letter from the Congregation for the Clergy and Procedural Guidelines for the Modification of Parishes and the Closure, Relegation and Alienation of Churches”
Prot. No. 20131348 , Vatican City, 30 April 2013

Utrecht, 28 juli 2013
Bezield Verband Utrecht
Gerard Zuidberg
Ad de Groot

NB Zie ook "handleiding bezwaar en beroep tegen kerksluitingen en fusies"